مالکیت فکری چیست؟

مالکیت فکری یا مالکیت اندیشه به حقوقی گفته می‌شود که به صاحبان آن حق بهره‌وری از اندیشه و خلاقیت را می‌دهد و ارزش اقتصادی و قابلیت دادوستد دارد؛ ولی موضوع آن شیء معین مادی نیست. حقوق پدیدآورندگان آثار ادبی یا هنری یا مالکیت ادبی و هنری معروف به حق مؤلف یا حق تکثیر، حق اختراع، حقوق بر مشتری مانند سرقفلی حق تاجران و صنعتگران نسبت به نام، علائم تجارتی و صنعتی و اسرار تجاری معروف به مالکیت تجارتی و صنعتی از انواع مالکیت‌های فکری است.

اموال فکری از اموال منقول هستند که متضمن خلاقیت (ابتکار) و تخیل هستند و معمولاً به عنوان «آفریده‌های فکری» شناخته می‌شوند. کپی رایت (حق تکثیر)، علائم تجاری، اسرار تجاری و حق اختراع‌ها از اقسام مالکیت فکری هستند.

انواع مالکیت فکری چیست؟ حقوق مالکیت فکری شامل چه مواردی می شود؟

• کپی رایت (حق تکثیر)
• علائم تجاری
• اسرار تجاری
• حق اختراع‌ها

برخی نویسندگان نام «مالکیت‌های فکری» را برای این حقوق ترجیح می‌دهند از آن جهت که منشأ این حقوق فکر و اندیشهٔ انسان است اما برخی دیگر واژهٔ «مالکیت معنوی» را مناسب‌تر می‌دانند. از این جهت که برخی از این حقوق مانند سرقفلی بر اثر فکر و اندیشه تولید نمی‌شوند بلکه فقط به دلیل این که وجود مادی ندارد در قلمرو این حقوق جای می‌گیرند. مشخصات مشترک انواع مالکیتهای فکری غیرقابل لمس بودن، انحصاریت، قانونی بودن و محدود بودن به ناحیه خاص است.

تفاوت مالکیت فکری با مالکیت کلاسیک چیست؟

تفاوت این نوع مالکیت با مالکیت کلاسیک در آن است که موضوع آن یک اثر فکری و تراوش‌های ذهنی انسان است و نه یک پدیدهٔ معین مادی. مالکیت فکری ماهیتی مرکب از حقوق مالی و حقوق غیرمالی و مربوط به شخصیت انسان دارد. این ماهیت ترکیبی به‌ویژه در زمانی که نویسنده‌ای حق انتشار اثر خود را به ناشر واگذار می‌کند مشخص می‌شود.

چیزی که با این قرارداد منتقل می‌شود حق انتشار مادی و بهره‌برداری مالی از اثر است اما حق شخصی نویسنده برای دفاع از اثر و تجدیدنظر در آن باقی است و این بخش از حقوق وی که به حقوق معنوی یا حقوق اخلاقی شهرت دارد برخلاف دیگر حقوق مادی قابل انتقال نیست. نسبت به واژهٔ مالکیت در نام این حقوق نیز این ایراد وارد شده که حقوق مربوط به پدیده‌های موضوع مالکیت فکری هرچند به مالکیت شباهت دارد ولی اوصاف مالکیت را ندارد.

بعضی محققان ادعا می‌کنند که حمایت از قوانین حق امتیاز علت اصلی موفقیت صنعتی سازی در انگلستان است. به‌طور مثال اهمیت این مقوله برای صنعت داروسازی در این است که گاهی برای تهیه یک داروی مؤثر تا ۲۰ سال زمان نیاز است که نیاز به ۲۰۰ محقق و پرسنل است که می‌تواند هزینه‌ای نزدیک به ۵۰۰ میلیون دلار آمریکا را در بر بگیرد و اینچنین سرمایه‌گذاری در صنعتی که دارو را به راحتی می‌توان با دانش داروسازی کپی برداری نمود، بدون وجود قوانین حق امتیاز پیش نمی‌رود.

حقوق مالکیت فکری چیست؟

حقوق مالکیت فکری شامل دو دسته حقوق معنوی و حقوق مادی است. مالکیت معنوی صرفاً جنبهٔ اعتباری و معنوی دارد و به مالک آن امکاناتی برای حفاظت از مالکیت خود می‌دهد؛ مثلاً نویسندهٔ یک کتاب، به جز این که نامش به عنوان پدیدآورنده اثر برده می‌شود، می‌تواند اجازه انتشار آن را بدهد (یا مانع از نشر شود) و همچنین جلوی تحریف آن را بگیرد.

دسته دیگر مالکیت فکری حقوق مادی است که شامل اعطای بهره‌برداری مالی و منافع تجاری حاصل از مالکیت فکری و در نتیجه اعطای درآمدهای حاصل به مالک مادی، که شخص حقیقی یا حقوقی است، می‌شود. حقوق معنوی به هیچ عنوان قابل واگذاری نیست، اما حقوق مادی قابل خرید و فروش است. به عنوان مثال، کارمند بخش تحقیق و توسعه یک شرکت تجاری که در حین انجام وظیفهٔ خود به اختراعی دست پیدا می‌کند، مالک معنوی آن اختراع است. اگرچه مالک مادی آن اختراع شرکت تجاری محل دستیابی به اختراع خواهد بود.

مالکیت معنوی چیست؟

مالکیت معنوی ، به معنای آن است که هر فرد نسبت به آورده ها و نتایج حاصل از تلاش های فکری خود که از خلال آن ، آثاری همچون کتاب ، فیلم ، موسیقی ، اختراع ، طرح صنعتی و مواردی از قبیل آن ایجاد می شود ، حق مالکیت دارد که به این حق ، مالکیت فکری نیز گفته می شود . در حال حاضر ، ثبت مالکیت معنوی و فکری در حوزه صنعت ، از طریق سامانه مالکیت فکری قابل انجام است.

در گذشته ، مال را فقط شامل اشیایی می دانستند که از لحاظ فیزیکی ، قابل مشاهده و محسوس بودند . اما در عصر حاضر ، اموال را دیگر نمی توان صرفا شامل اموال فیزیکی یا مادی دانست ؛ چرا که انسان ها ، تلاش های فکری گسترده ای انجام می دهند و در پی این تلاش ها ، آثار و تولیدات مهمی از قبیل اختراع ، تولید علم ، شعر ، داستان ، فیلم ، موسیقی ، آثار هنری و غیره ، ایجاد می گردد که از این منظر ، می توان آنها را نیز ، مال محسوب کرد .

حقوق مادی مالکیت معنوی چیست؟

مالیت داشتن فرآورده های فکری انسان ها ، به این معنا است که این افکار نیز ، مانند اموال فیزیکی ، از ارزش اقتصادی بالایی برخوردار هستند و از آن جهت که مانند حقوق مادی و معنوی افراد ، محترم هستند ، می بایست ضوابطی نیز پیش بینی شود تا از خدشه و گزند دیگران ، در امان بوده و صرفا صاحب فکر ، بتواند از آنها ، استفاده مادی و معنوی نماید .

لذا در پاسخ به این سوال که مالکیت معنوی چیست ، باید گفت از آن جهت که محصولات فکری نیز ، مانند سایر اموالی که به انسان ها تعلق دارد ، ارزشمند و مورد احترام است ، این محصولات نیز در مالکیت فرد صاحب فکر بوده و صرفا خود وی ، می تواند از آن استفاده نماید ؛ مگر اینکه با رضایت خود اجازه استفاده از آن را به دیگران نیز بدهد .

لذا چون فرآورده های فکری انسان ها ، بر خلاف اموال مادی ایشان ، قابلیت استفاده توسط اشخاص متعددی هستند ، می بایست از تولیدات ناشی از ذهن و فکر انسان ، حمایت نموده و به همین دلیل ، حقوقی تحت عنوان حقوق مالکیت فکری پیش بینی شده و قوانینی نیز در این حوزه تدوین گردیده تا مالکیت معنوی انسان ها ، به نحو بهتری تامین شود .

انواع مالکیت معنوی

در قسمت قبل ، توضیح دادیم که مالکیت فکری یا مالکیت معنوی چیست و گفتیم مالکیت معنوی به صورت خلاصه ، به این معنا است که انسان ، بر تولیدات ناشی از فکر و ذهن خود ، مالکیت داشته و اشخاص ، نمی توانند تولیدات علمی ، هنری ، فرهنگی دیگری را سرقت ادبی نموده و از آنها ، به نفع خود بهره برداری انجام دهند .

در همین ارتباط ، یک تقسیم بندی مهم در خصوص انواع مالکیت معنوی وجود دارد که در این قسمت ، قصد داریم به بررسی آن بپردازیم . به طور کلی ، انواع این نوع مالکیت را می توان شامل مالکیت ادبی و هنری و نیز ، مالکیت صنعتی دانست .

• مالکیت ادبی و هنری

مالکیت ادبی و هنری که به آن ، حقوق کپی رایت نیز گفته می شود ، به این معنا است که تولید کنندگان آثار فکری ادبی ، هنری ، علمی ، فرهنگی ، مذهبی و غیره ، نسبت به محصولات تولید شده شان ، مالکیت داشته و شخصی که این آثار از فکر او نشات گرفته است ، به محض ایجاد اثر ، نسبت به آن حق مالکیت پیدا کرده و دیگران بدون رضایت وی ، نمی توانند از آن استفاده ای مغایر مالکیت وی به عمل آورند .
مثلا ، زمانی که فردی اقدام به چاپ کتاب نموده و یا اثر هنری خلق می کند ، نسبت به آن مالک بوده و تحت حمایت قانون کپی رایت است و در مهلت زمانی مشخصی ، دیگری نمی تواند محتویات آثار وی را به چاپ و فروش برساند ؛ حتی اگر در مرجع خاصی ، این آثار به ثبت نرسیده باشد .

• مالکیت صنعتی

مالکیت صنعتی بر خلاف مالکیت ادبی و هنری، بیشتر با محصولات فنی و صنعتی مرتبط بوده و به عنوان نمونه ، زمانی که فردی وسیله ای اختراع کرده و طرح صنعتی به ثبت می رساند ، به عنوان مالک آن ، شناخته شده و دیگری نمی تواند مشابه آن را ساخته و به ثبت برساند . البته ، برخلاف مالکیت معنوی ناشی از تولیدات ادبی و هنری ، تولید کنندگان این محصولات ، می بایست اقدام به ثبت اختراع ، علامت تجاری یا طرح صنعتی خود نموده تا قانون ، به ایشان مالکیت معنوی یا فکری اعطا کند .

به طور کلی ، شناختن مالکیت معنوی برای یک فرد ، چه ناشی از تولید آثار ادبی و هنری و چه ناشی از اختراع باشد ، به دارنده ، دو دسته حق اعطا می کند که شامل حقوق مادی و حقوق معنوی می باشد . حقوق مادی ناشی از مالکیت فکری ، به این معنا است که هر گونه استفاده و بهره برداری مادی و اقتصادی از آن اثر ، در اختیار صاحب آن است و از جنبه معنوی نیز ، اثر تولید شده ، صرفا به مالک آن تعلق داشته و بدون اجازه و رضایت وی ، نمی توان استفاده ای مغایر حق مالکیت وی انجام داد.

واحد حقوقی گروه وثیق در زمینه حقوق در موضوع مالکیت مادی و معنوی آماده ارائه خدمات می باشد. شما می توانید هم اکنون با ما تماس بگیرید.